Kể từ khi được thành lập vào năm 2005, nhờ sự nỗ lực phối hợp chặt chẽ giữa các nhà sản xuất dược phẩm, các đối tác phát triển, tổ chức từ thiện, cơ quan y tế của các quốc gia và TCYTTG đã góp phần làm giảm đáng kể gánh nặng toàn cầu của các bệnh nhiệt đới bị lãng quên (NTDs).
Báo cáo về NTDs cho thấy những tiến bộ đạt được trong giai đoạn 2023-2024, hướng tới các mục tiêu vào năm 2030 được đề ra trong tài liệu "Chấm dứt sự lãng quên để đạt được các mục tiêu phát triển bền vững: Lộ trình cho các bệnh nhiệt đới bị lãng quên giai đoạn 2021-2030", bao gồm một số cập nhật phân tích quan trọng:
+ Tiến độ thực hiện tất cả chỉ số, mốc quan trọng và mục tiêu mang tính tổng quát, phối hợp liên ngành và đặc thù cho từng loại bệnh bệnh lý trong nhóm NTDs;
+ Phân tích gánh nặng bệnh tật thông qua số năm sống điều chỉnh theo mức độ bệnh tật (disability adjusted life years - DALYs), tỷ lệ lưu hành và tỷ lệ tử vong, cũng như số lượng người bị ảnh hưởng bởi NTDs được phát hiện và điều trị;
+ Những góc nhìn mới về rủi ro tài chính liên quan đến các NTDs, nhấn mạnh các tác động gây đói nghèo đối với những quần thể dân cư bị ảnh hưởng;
+ Đánh giá chi tiết về bốn lĩnh vực chuyên đềgồm: Chẩn đoán, giám sát, đánh giá, tiếp cận và hậu cần, cùng các hoạt động vận động và tài trợ được thực hiện thông qua công cụ đánh giá khoảng cách (Gap Assessment Tool - GAT);
+ Phân tích nguồn hỗ trợ phát triển chính thức (Official Development Assistance - ODA) dành cho công tác phòng chống NTDs trong bối cảnh không gian tài chính đang bị thắt chặt và có nhiều biến đổi không ngừng.
Hình 1. Danh sách bệnh Nhiệt đới bị lãng quên (NTDs) do nhiều nhóm tác nhân khác nhau
Nguồn: Life Chemicals/ WHO-NTDs
Hiệu quả hoạt động tổng thể
Trong năm 2023, ước tính có khoảng 1,495 tỷ người cần các can thiệp y tế để chống lại các bệnh NTDs, giảm 122 triệu người so với năm 2022 và giảm 32% so với mốc cơ bản năm 2010. Trong giai đoạn từ 2015-2021, gánh nặng bệnh tật đã giảm từ 17,2 triệu xuống còn 14,1 triệu DALYs (số năm sống điều chỉnh theo mức độ bệnh tật), đồng thời số ca tử vong liên quan đến NTDs giảm từ mức ước tính 139.000 xuống còn 119.000 ca.
Số lượng người bị ảnh hưởng bởi NTDs đã giảm đáng kể, từ 1,9 tỷ người năm 1990 xuống còn hơn 1 tỷ người vào năm 2021.
Cũng trong năm 2023, có 867,1 triệu người đã được điều trị ít nhất một bệnh NTD, trong đó 99% đối tượng được tiếp nhận hóa trị liệu dự phòng. Trong năm 2024, TCYTTGđã ghi nhận 7 quốc gia loại trừ thành công một bệnh NTD (Brazil và Timor-Leste đối với bệnh giun chỉ bạch huyết; Chad đối với bệnh ngủ Châu Phi trên người thể Trypanosoma gambiense; Ấn Độ, Pakistan và Việt Nam đối với bệnh mắt hột; Jordan đối với bệnh phong). Những kết quả này đã nâng tổng số tích lũy lên 54 nước đã loại trừ được ít nhất một bệnh NTD, tương ứng với 75 quy trình công nhận đã hoàn tất thành công.
Nhiều cải thiện đáng kể đã được quan sát thấy ở các chỉ số liên ngành (cross-cutting indicators), bao gồm việc tăng cường tích hợp trong triển khai hóa trị liệu dự phòng, được phản ánh qua sự cải thiện các chỉ số bao phủ điều trị tích hợp. Các tiến bộ bổ sung cũng được ghi nhận trong việc áp dụng rộng rãi các chiến lược tích hợp cho các bệnh NTDs biểu hiện ngoài da (skin-NTDs), tăng cường đưa các bệnh NTD vào chiến lược y tế quốc gia, kế hoạch và gói dịch vụ thiết yếu, cũng như áp dụng rộng rãi hơn các hướng dẫn quản lý khuyết tật liên quan đến NTDs.
Tuy nhiên, tiến độ đã bị chậm lại hoặc đình trệ ở một số lĩnh vực then chốt: Giảm tỷ lệ tử vong do các bệnh lây truyền qua trung gian truyền bệnh; mở rộng tiếp cận nước sạch, vệ sinh môi trường và vệ sinh cá nhân (WASH); bảo vệ người dân khỏi vấn nạn chi phí y tế tự chi trả thảm họa; đảm bảo báo cáo đầy đủ về tất cả các bệnh NTD và thu thập dữ liệu phân tách theo giới tính.
Hình 2. Trong số nhóm bệnh Nhiệt đới bị lãng quên (NTDs) thì nhóm do ký sinh trùng, vi nấm và ngoại ký sinh chiếm trên ¾ số mặt bệnh| Nguồn: WHO-NTDs_A guide to neglected tropical diseases prioritised by the World Health Organisation.
Các bệnh với mục tiêu hướng đến tiêu diệt
Vào năm 2024, chỉ còn 15 trường hợp mắc bệnh giun rồng hay giun Guinea (Dracunculiasis) ở người được báo cáo từ hai quốc gia (Chad và Nam Sudan). Tuy nhiên, tình trạng nhiễm trên động vật vẫn tiếp tục được phát hiện tại hai quốc gia này và một số quốc gia khác.
Tính đến cuối năm 2024, còn 16 quốc gia thuộc ba khu vực của TCYTTG vẫn là vùng lưu hành của bệnh ghẻ cóc (yaws). Ngoài ra, 82 quốc gia trước đây được phân loại là vùng lưu hành cần phải đánh giá lại tình trạng hiện tại. Một bước tiến quan trọng đã được thực hiện vào năm 2024 khi quy trình thiết lập một ủy ban chung để chứng nhận cho cả bệnh giun rồng và bệnh ghẻ cóc đã được khởi động.
Các bệnh với mục tiêu hướng đến loại trừ (gián đoạn sự lây truyền)
Trong năm 2023, có 10 quốc gia đã báo cáo 675 ca mắc bệnh ngủ Châu Phi ở người thể do TrypanosomagambienseđếnTCYTTG. Tổng cộng hiện còn 24 quốc gia vẫn là vùng lưu hành bệnh, trong khi 7 quốc gia đã được xác nhận loại trừ căn bệnh này như một vấn đề sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, chưa có nước nào đạt được chứng nhận việc ngắt quãng lây truyền hoàn toàn.Cùng năm đó, 184 quốc gia và vùng lãnh thổ, khu vực đã báo cáo dữ liệu về bệnh phong cho TCYTTG, đánh dấu một trong những nỗ lực báo cáo toàn diện nhất trong nhóm bệnh NTDs. Trong đó, 56 quốc gia báo cáo không ghi nhận ca mắc mới.
Vào năm 2024, Jordan đã trở thành quốc gia đầu tiên được xác nhận loại trừ thành công bệnh phong. Cũng trong năm này, một số quốc gia đã đạt được tiến bộ trong việc ngừng triển khai điều trị dự phòng hàng loạt (MDA) đối với bệnh giun chỉ Onchocerca (onchocerciasis) và chuyển sang giai đoạn giám sát sau điều trị. Năm 2023 ghi nhận kỷ lục 172 triệu người được điều trị bằng thuốc ivermectin cho căn bệnh này, con số hàng năm cao nhất được ghi nhận tính đến thời điểm hiện tại.
Hình 3. Bệnh NTDs do vector truyền là một trong các nhóm bệnh quan trọng
Nguồn: https://www.developmentaid.org/news-stream/post/171827/NTDs
Các bệnh hướng đến mục tiêu loại trừ nhưmột vấn đề sức khỏe cộng đồng
Tính đến cuối năm 2024, có 8 nước Argentina, Brazil, Chile, Colombia, Paraguay, Peru, Bolivia và Uruguay đã ngắt quãng được sự lây truyền qua trung gian truyền bệnh tại hộ gia đình của bệnh Chagas trên toàn bộ lãnh thổ hoặc trong các khu vực được xác định.Năm 2023, bốn quốc gia Ethiopia, Malawi, Tanzania và Zambia báo cáo 24 ca mắc bệnh ngủ Châu Phi ở người thể do Trypanosoma rhodesiense, giảm 96,6% so với năm 2000.Mặc dù số ca mắc bệnh do Leishmaniaspp. nội tạng vẫn ổn định trong 4 năm qua, nhưng đã có sự sụt giảm mạnh kể từ năm 2014, chủ yếu nhờ vào những tiến bộ tại Khu vực Đông Nam Á.
Năm 2023, tỷ lệ bao phủ điều trị dự phòng hàng loạt (MDA) cho bệnh giun chỉ bạch huyết đã quay trở lại mức trước đại dịch COVID-19, một phần nhờ số lượng người cần can thiệp giảm 137 triệu người kể từ năm 2022.Việc cải thiện hệ thống thu thập dữ liệu đã dẫn đến gia tăng đáng kể số ca tử vong được báo cáo trong giai đoạn 2022-2023. Tuy nhiên, tình trạng báo cáo thiếu vẫn là một thách thức lớn.Số người cần hóa trị liệu dự phòng cho bệnh sán máng đã giảm 11,3 triệu người trong giai đoạn 2022-2023, dù khoảng trống điều trị vẫn tồn tại, đặc biệt là ở quần thể người trưởng thành.
Tiến độ điều trị nhóm bệnh giun sán truyền qua đất (STHs) được duy trì ổn định, tiếp tục là một trong những can thiệp y tế cộng đồng lớn nhất thế giới với hơn 457 triệu người được tiếp cận trong năm 2023. Năm 2024, TCYTTG đã công bố Hướng dẫn đầu tiên về bệnh giun lươn nhằm mở rộng quy mô kiểm soát sức khỏe cộng đồng đối với bệnh này.
Hình 4. Bệnh NTDs do vector truyền do Dengue virus cũng được nhấn mạnh ở nhóm NTDs
Nguồn: https://www.developmentaid.org/news-stream/post/171827/NTDs
Đối với bệnh mắt hột, năm 2024 có ba nước gồm Ấn Độ, Pakistan và Việt Nam đã được TCYTTG xác nhận loại trừ căn bệnh này như một vấn đề sức khỏe cộng đồng. Số người cần các biện pháp can thiệp chống lại bệnh mắt hột đã giảm xuống còn 114 triệu người vào năm 2023, so với mức hơn 285 triệu người vào năm 2010.
Còn nữa --> Tiếp theo Phần 2
CN. Nguyễn Thái Hoàng & TS.BS. Huỳnh Hồng Quang
Viện Sốt rét-KST-CT Quy Nhơn